De ziekte van Creutzfeldt-Jakob (CJD) behoort tot de groep van de overdraagbare spongiforme encephalopathiëen of prionziekten, waartoe ook scrapie, bovine spongiforme encephalopathie (BSE), Kuru, de ziekte van Gerstmann-Straussler-Scheinker en fatale familiaire insomnia behoren. De ziekte wordt overgedragen via een klein protease-resistent prion eiwit (PrP). Het prioneiwit zorgt ervoor dat in de gastheer de isoform van dit prion –een protease-sensitief membraangebonden glycoproteine- agglutineert tot een onoplosbaar eiwit dat neerslaat. Dit leidt tot de typische spongiforme veranderingen, astrocytose en verlies van neuronen in de hersenen. CJD heeft een wereldwijde incidentie van 0,5-1.5 ziektegevallen per miljoen/jaar. In ongeveer 85% van de gevallen is er geen oorzaak voor de ziekte te vinden; deze wordt de sporadische variant genoemd. 10%-15% van de patiënten heeft een familiaire vorm van de ziekte waarbij er sprake is van een autosomaal dominante overerving, veroorzaakt door mutaties en deleties in het PrP-gen op chromosoom 20. Hiernaast is er de iatrogene vorm, waarbij besmetting optreedt via geinfecteerd materiaal, zoals bij neurochirurgisch ingrijpen of gebruik van humaan groeihormoon.
Veel ophef is ontstaan over de nieuwe variant van CJD, meest waarschijnlijk overgedragen door het eten van produkten van koeien besmet met BSE (gekke koeien ziekte). Deze vorm van CJD is tot dusver niet in Nederland aangetroffen.
De sporadische vorm van CJD treedt in 80% van de gevallen op tussen 50 en 70 jaar.
Prodromale symptomen treden op bij ongeveer éénderde van de patiënten. Deze bestaan uit algehele zwakheid, veranderd slaap- en eetpatroon, en gewichtsverlies. In éénderde deel van de patiënten begint de ziekte met geheugenproblemen, hogere corticale functiestoornissen of verwardheid. Vrij snel ontstaan ook cerebellaire symptomen zoals ataxie (70%) en visuele stoornissen zoals dubbelzien, verminderde visus of hemianopsie. Bij progressie van het ziektebeeld ontstaan meestal binnen enkele maanden globale dementie (100%), myocloniëen (78%), rigiditeit, piramidale en extrapiramidale verschijnselen en akinetisch mutisme. Hiernaast komen insulten voor, maar ook stoornissen van het motorisch neuron zijn beschreven waarbij atrofie en fasciculaties. De meeste patiënten overlijden binnen een jaar. Het klinisch beeld van de familiaire vorm van CJD verschilt nauwelijks van de sporadische vorm, meestal openbaart de ziekte zich op jongere leeftijd. Patiënten met de nieuwe variant van CJD presenteren zich met psychiatrische symptomen zoals depressie, angst of veranderd gedrag. Opvallend zijn in het begin ook gevoelsstoornissen zoals paresthesiëen of dysesthesiëen. Na gemiddeld 6 maanden onstaat ataxie, gevolgd door onwillekeurige bewegingen zoals myocloniëen of chorea, en cognitieve achteruitgang met mutisme. De ziekte begint meestal op jongere leeftijd, gemiddeld 29 jaar, en duurt gemiddeld 14 maanden. De iatrogene vorm van CJD begint in veel gevallen met cerebellaire symptomen.
Met de criteria volgens Masters is een 'possible' of 'probable' diagnose te stellen. Bepaling van het 14-3-3 eiwit in de CSF heeft een zeer hoge sensitiviteit en specificiteit voor de sporadische vorm van CJD, gevolgd door de karakteristieke afwijkingen op het EEG.

Tabel 9: Criteria voor CJD (gemodificeerd naar Masters et al. Ann Neurol 1979;5:177-188)

Waarschijnlijk CJD

Tenminste één van de volgende kenmerken:

Mogelijk CJD

In combinatie met: