Wat is Korsakov syndroom?
Het is een ziekte veroorzaakt door langdurig alcoholgebruik in combinatie met een slechte voeding. Met name het hierdoor optredende thiamine (vitamine B1) gebrek is verantwoordelijk voor het ontstaan van het syndroom. In een familie of gezin gaat vaak een lange lijdensweg vooraf aan het stellen van de definitieve diagnose “Korsakov”. Het is meestal een periode waarin de patiënt te veel alcohol gebruikt (vaak buiten het gezichtsveld van de familie). De normale gang van zaken in gezin of familie wordt na verloop van tijd ernstig ontregeld. Afspraken maken met de patiënt wordt moeilijker. Financieel wanbeleid is vaak ook een aanleiding tot meningsverschillen. De kennissenkring wordt steeds kleiner. Mogelijk is er zelfs al verlies van een baan aan vooraf gegaan. Vaak is er onenigheid in gezin of familie over de ernst en de gevolgen van het drinken. Altijd is er weer de hoop dat het ooit beter zal gaan en dat de patiënt zal stoppen met drinken.

Ook niet-alcoholici kunnen een amnestisch syndroom krijgen wat lijkt op de ziekte van Korsakov. Ditkan gebeuren wanneer zij in een slechte voedingstoestand verkeren door bijvoorbeeld stoornissen in het maagdarmkanaal.

Verschijnselen
De ziekte van Korsakov wordt soms voorafgegaan door de ziekte van Wernicke. Dit is een ziektebeeld dat zich kenmerkt door verwarring en door enkele neurologische afwijkingen (o.a. loopstoornissen en oogspierverlammingen). De ziekte van Wernicke ontstaat in de loop van enkele dagen of weken. Wanneer de lichamelijke verschijnselen zijn verdwenen blijft het Korsakov-syndroom over. Het meest op de voorgrond staande kenmerk van het Korsakovsyndroom is geheugenverlies. Vooral dingen die kort geleden zijn gebeurd, kan de patiënt zich niet meer herinneren. Herinneringen aan gebeurtenissen die langer geleden hebben plaatsgevonden, blijven vaak beter bewaard. Hoewel Korsakov-patiënten zich bepaalde gebeurtenissen dus nog kunnen herinneren, hebben ze wel grote problemen om deze gebeurtenissen in chronologische volgorde te plaatsen. Korsakov-patiënten zullen niet snel hun geheugenproblemen toegeven. Integendeel, ze vullen de gaten in hun geheugen op met fantasieverhalen. Dit wordt confabuleren genoemd. De verhalen zijn zo waarschijnlijk dat buitenstaanders het idee kunnen krijgen dat er met het geheugen van de betrokkene niets aan de hand is. Door het geheugenverlies komen Korsakovpatiënten dagelijks in probleemsituaties terecht die ze zelf niet meer kunnen oplossen. Dit maakt hen onzeker en faalangstig. De ene patiënt reageert hierop met een apathische houding; hij trekt zich terug, neemt geen initiatief meer. De ander wordt juist agressief. Behalve geheugenproblemen hebben Korsakov-patiënten oriëntatieproblemen. Wanneer de oriëntatie in de tijd gestoord is, betekent dit dat het begrip van tijd ontregeld is. De patiënt weet niet meer welke dag van de week het is, wat er op een bepaalde dag gebeurd is of welk deel van de dag het is. Hij leeft in chaos. Ook de oriëntatie in plaats kan verstoord raken waardoor de patiënt moeite heeft zich aan te passen aan een nieuwe omgeving. Het herkennen van personen blijft meestal het langst intact, maar ook dat kan op den duur verstoord raken. Door deze symptomen lijkt de aandoening soms wat op dementie. Het verschil is echter dat bij de Korsakov-patiënt herinneringen uit het verre verleden gespaard blijven, evenals de intellectuele vaardigheden. Het begrip blijft relatief goed intact.

Prognose
In tegenstelling tot veel dementiesyndromen is het Korsakovsyndroom geen progressieve ziekte. Wanneer gestopt wordt met drinken blijven de cognitieve stoornissen stabiel of worden ze zelfs minder. Bij ongeveer twintig procent van de patiënten is er zelfs een sterke verbetering te verwachten. Eenzelfde percentage laat niet of nauwelijks herstel zien. De grootste groep ligt hiertussen in: ze vertoont enige verbetering maar blijft restverschijnselen vertonen. Wanneer er niet tijdig gestopt wordt met drinken kan het Korsakovsyndroom overgaan in alcoholdementie. Hiervan is sprake als ook herinneringen uit het verre verleden en de intellectuele vaardigheden zijn aangedaan.

Omgang
Steekwoorden bij de omgang met mensen die lijden aan het Korsakov -syndroom zijn: concreet, kort, consequent en continu.Gezien hun geheugen- en oriëntatieproblemen en hun faalangst hebben Korsakovpatiënten baat bij structuur: een gestructureerde omgeving en een gestructureerde dagindeling. De patiënt kan geleerd worden een agenda te gebruiken waarin dagelijkse bezigheden worden opgeschreven. De oriëntatie in plaats kan ondersteund worden door ruimtes een naam te geven, een naam die met de ligging en functie in verband gebracht kan worden. Zo worden de ruimtes genoemd en zo staat het op de deur. Voor het zich kunnen oriënteren in de tijd kan er in elke ruimte een klok opgehangen worden. Ook een bord met daarop de dag en datum kan hulp bieden. Faalangst en gevoelens van machteloosheid dienen voorkomen te worden. Het heeft geen zin de patiënt te wijzen op bijvoorbeeld 'gaten' in zijn geheugen. Hierdoor kan hij zich betrapt voelen. Beter is het om de verhalen van de betrokkene aan te vullen met juiste informatie en hem zo in de juiste richting te sturen. Een tegemoetkomende en meegaande houding werkt vaak beter dan een van aandrang. Het is goed om aan te sluiten bij activiteiten die de patiënt zonder problemen uit kan voeren. In de juiste ondersteunende omgeving blijken Korsakov-patiënten tot meer in staat te zijn dan vaak gedacht wordt.