Afhankelijk van het personeel, afhankelijk van de organisatie. Uiteindelijk is alle wet – en regelgeving een neerslag van algemeen geaccepteerde normen. De regels hoe men met elkaar om zou moeten gaan worden daarin vastgelegd.

Patiëntenrechten staan sinds een aantal jaren flink in de belangstelling en zijn volop in ontwikkeling. Sommige van die rechten zijn in een (wet)svoorstel vastgelegd, andere in regelgeving, bijv. in de richtlijnen van de Inspectie voor de Gezondheidszorg of de modelregeling zorgverleningsovereenkomst verpleeghuis-bewoner.

Hoewel niet afdwingbaar, zijn dit algemeen geaccepteerde normen en geven  deze regels een aantal zorgvuldigheidsvereisten weer. Een hulpverlener of instelling kan hierop aangesproken worden.

De patiëntenrechten worden steeds meer bij wet geregeld.

Patiëntenwetgeving die voor de psychogeriatrie van belang is:

-          Wet Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO, 1 april 1995)

-          Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ, 17 januari 1994)

-          Wet Mentorschap voor meerjarige onbekwamen (1 januari 1995)

Regelgeving

-          Modelregeling zorgverleningsovereenkomst verpleeghuis-bewoner (Nederlandse Verenging voor Verpleeghuiszorg, maart 1994)

Patiëntenrechten

De patiëntenrechten zijn afgeleid van het zelfbeschikkingsrecht. Ze zijn vastgelegd in de Wet op de Geneeskundige Behandelings Overeenkomst (WGBO).

Iedereen heeft het recht om met eigen lijf en leven te doen wat hij wil, zijn leven naar eigen inzicht in te richten en eigen keuzes te maken.

In de hulpverleningsrelatie is de patiënt de zwakkere, afhankelijke partij. De WGBO wil de positie van de patiënt versterken en zodoende een gelijkwaardige relatie tussen hulpverlener en patiënt bevorderen. De wet geeft inhoud aan de zorgverleningsovereenkomst door de rechten en verplichtingen van patiënt en hulpverlener vast te leggen. De wet legt voor de patiënt vooral rechten en voor de hulpverlener vooral plichten vast.

De wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) geeft regels voor opname en verblijf in psychiatrische ziekenhuizen, zwakzinnigeninrichtingen en psychogeriatrische (afdelingen van) verpleeghuizen.

Het bijzondere aan deze opnemingen is dat ze vaak niet vrijwillig geschieden; patiënten worden tegen hun wil opgenomen en soms gedwongen behandeld. De BOPZ moet extra zorgvuldigheid bij dergelijke vrijheidsberoving – en beperking bewerkstelligen. Belangrijk voor de cliënten (familie) raad zijn de regels die de BOPZ geeft voor het zorgplan en de regels die de BOPZ geeft bij het toepassen van middelen en maatregelen.

De WGBO geeft de algemene regels inzake patiëntenrechten, de BOPZ bijzondere voor de in de wet omschreven niet vrijwillige opnemingen.

De modelregeling zorgverleningsovereenkomst verpleeghuis-bewoner is gebaseerd op deze twee wetten. In de modelregeling zijn de wetten vertaald voor de praktijk van de verpleeghuizen. De regeling legt de rechten en plichten vast die verpleeghuis en bewoner ten opzichte van elkaar hebben.

Het gaat om de volgende zaken:

-          vertegenwoordiging;

-          algemene informatie over de gang van zaken in het verpleeghuis;

-          informatie en overleg over en instemming met het zorgplan;

-          gebruik van middelen en maatregelen;

-          privacy.

* Vertegenwoordiging
De patiëntenrechten zijn allemaal persoonlijke rechten. Wat nu, als iemand niet meer in staat is zelf te bepalen wat goed voor hem is en een weloverwogen beslissing te nemen? Demente bewoners zijn veelal wilsonbekwaam en kunnen niet zelf gebruikmaken van hun rechten. Zij zijn, zoals dat heet, in niet staat tot een redelijke waardering van hun belangen. Wie zijn wil niet kan bepalen, kan dus ook bijvoorbeeld geen toestemming geven voor een (medische) behandeling. Daarom zijn er diverse regelingen voor de vertegenwoordiging. De in de psychogeriatrische verpleeghuizen gegroeide praktijk van de (familie) contactpersoon heeft hiermee een wettelijke basis gekregen.

Voor vertegenwoordiging op het financiële vlak zijn het beschermingsbewind en de curatele bestemd. Voor vertegenwoordiging op het gebied van verzorging en medische behandeling geven de wet Mentorschap, WGBO en de BOPZ regels.

De laatste twee wetten wijzen, als de patiënt niet zelf voor zijn belangen op kan komen, een vertegenwoordiger aan. De wetten hanteren hierin een volgorde: curator, mentor, persoonlijk schriftelijk gemachtigde, echtgenoot/levensgezel, ouder/kind/broer/zus. In psychogeriatrische verpleeghuizen zal meestal de echtgenoot/levensgezel of een kind als vertegenwoordiger (contactpersoon) optreden. De contactpersoon heeft recht op informatie en overleg over zaken die de verpleging en verzorging betreffen, zoals medicatie, de toepassing van middelen en maatregelen, overplaatsing en het zorgplan.

* Recht op informatie
Toestemming kun je alleen maar geven als je weet waarvoor je toestemming geeft, wat de diagnose is, wat de eventuele risico's zijn bij al dan niet behandelen, etc. Geen behandeling zonder toestemming en geen rechtsgeldige toestemming zonder informatie. De patiënt heeft recht op begrijpelijke informatie over verzorging, verpleging en medische behandeling. Ook de vertegenwoordiger heeft recht op die informatie.

* Toestemmingsvereiste
Uit het zelfbeschikkingsrecht vloeit het toestemmingsvereiste voort. Wie over eigen lijf en leden beschikt en beslist moet voor een medische behandeling of voor verzorging/verpleging dus toestemming geven. In een noodsituatie wordt de toestemming verondersteld. Bijvoorbeeld als iemand een ongeluk heeft gehad, buiten bewustzijn is en er een levensreddende ingreep moet worden verricht.
De vertegenwoordiger van de (demente) patiënt heeft een belangrijke stem in beslissingen over behandeling en verzorging. de curator, mentor en de vertegenwoordiger van een niet-vrijwillig opgenomen bewoner (BOPZ) moeten toestemming geven voor behandeling en verzorging.

* Recht op inzage en afschrift
De patiënt heeft dus ook recht op informatie over wat er in zijn dossier staat. En de patiënt moet desgewenst een kopie krijgen van dat dossier. De contactpersoon kan vragen om inzage in het dossier voor zover dat voor de behandeling in het verpleeghuis van belang is. In psychogeriatrische verpleeghuizen heeft de contactpersoon, als vertegenwoordiger van de demente patiënt, recht op inzage en kan om een afschrift vragen.

* Recht op geheimhouding en privacybescherming De hulpverlener heeft een zwijgplicht; wat de patiënt met hem bespreekt of wat hij in het kader van de behandeling weet moet hij geheim houden. Hij mag dit natuurlijk wel met medebehandelaars (het zorgteam) bespreken.
De patiënt heeft recht op bescherming van privacy-gevoelige gegevens. Ook valt hieronder dat medische en verpleegkundige handelingen buiten gehoor - en gezichtsafstand van anderen plaatsvinden.

* Recht op klachtbehandeling
De patiënt/ bewoner heeft er recht op dat er serieus naar klachten geluisterd wordt en dat er gezocht wordt naar een oplossing. In een goed verpleeghuis zijn veel klachten. Daar heerst een klimaat, waarin de bewoners of hun familieleden zich vrij voelen om een klacht in te dienen.

► Klik hier voor Leidraad voor Cliëntenraden